Beeldcultuur in Beeld

Blogs naar aanleiding van de cursus Beeldcultuur 2013-2014

Blog 4: De douchescène

Leave a comment

Welke douchescène had jij in je hoofd, toen je de titel las? Misschien de memorabele scène uit Psycho uit 1960 waarin Alfred Hitchcock de spanning hoog op laat lopen of de angstaanjagende scène uit American History X uit 1998? Beide bekende scènes uit de filmgeschiedenis, maar toch niet de scène die ik door de paradigmatische analyse wil halen. De scène die ik wil bespreken komt namelijk uit de film Schindler’s List uit 1993. Deze film van Steven Spielberg is gebaseerd op het de industrieel Oskar Schindler die in de Tweede Wereldoorlog het leven redde van 1200 Joden in Krakau, door ze te laten werken in zijn emailfabriek.

Waarom Schindler’s List?
Een week geleden liep ik rond door de stad Krakau in Polen. Één van de redenen dat ik voor deze niet al te tropische bestemming heb gekozen, is dat het op een steenworp afstand van Auschwitz ligt; wat ik altijd al heb willen bezoeken. Omdat dit bezoek voor mij een ontzettend indrukwekkende ervaring was, zat ik toen ik eenmaal weer thuis was nog steeds een beetje met mijn hoofd in Polen. Ik besloot de film Schindler’s List te bekijken, aangezien deze ook in dit kamp en in Krakau zelf is opgenomen. Toen ik nadacht over een geschikte scène uit deze film voor een paradigmatische analyse, kwam ik al snel bij het volgende fragment uit:

Het tafereel dat zich in deze scène afspeelt is iedereen wel bekend uit de geschiedenisboeken. Het haar van de joden wordt kortgeknipt en vervolgens moeten ze in massa’s de doucheruimte in. Iedereen die dit fragment bekijkt heeft waarschijnlijk al een idee hoe deze scène gaat eindigen: niet goed. De inhoud van de scène raakt mij persoonlijk dus, maar daarnaast heeft de manier hoe dit verhaal verteld wordt veel impact. Er is droevige muziek te horen op de achtergrond en de emotie is van de gezichten af te lezen. Ik zal nu niet te veel op de zaken vooruit lopen, want deze zaken komen nog uitgebreid aan bod verderop in dit blog. Ik begin met een filmische analyse, vervolgens de ik een ante-filmische analyse en tot slot ga ik interpreteren wat ik heb gezien. Onderstaande tabel heb ik hierbij als hulpmiddel gebruikt.

Begrippen voor kunstanalyse - UvA

Bron: UvA

Filmische analyse
Bij dit onderdeel van de analyse ga ik kijken naar de manier waarop verschillende filmische middelen zijn ingezet. De nadruk ligt hierbij op het filmfragment zelf: wat is er te zien en wat kun je horen. (Filmeducatie, z.j.) De middelen die ik hier bespreek zijn: camera, belichting, geluid en montage. Ik ga niet precies omschrijven wat er in de 2:49 minuten gebeurd, maar pik er een aantal middelen uit.

  • Cameravoering: “In een film is de camera min of meer de verteller van het verhaal. Met de keuze van de camerastandpunten vertelt de regisseur het verhaal vanuit een bepaald personage of vanuit een neutraal standpunt.” (Filmeducatie, z.j.)
    Deze scène begint met bijna een halve minuut waarin ik zou zeggen dat de camera gedragen wordt (hand-held). De camera glijdt over het rijtje vrouwen dat geknipt wordt – van rechts naar links -, en gaat daarnaa mee met de vrouw die net haar schoenen in een bak heeft gegooid. Deze vrouw loopt achter de vrouwen door die aan het knippen zijn, waardoor deze nu ook in beeld komen. In de volgende twee shots zijn steeds de duitse vrouwen die werkzaam zijn in het kamp op de voorgrond en op de achtergrond zie je de Joodse vrouwen zich uitkleden. Hierna filmt de camera vanuit kikvorsperspectief hoe de vrouwen zich uitkleden.
    Tot slot vind ik een effectief middel dat in deze scène wordt ingezet dat wanneer de vrouwen de douches inlopen, de cameraman met hen meeloopt. Door het shockende beeld, is het als kijker net alsof je zelf met de horde meeloopt. Je beleeft het niet als één bepaald karakter uit de film, maar als één van de anonieme vrouwen in de douche. Eenmaal in de douche blijft het cameragebruik hetzelfde. Het is alsof je blik van de ene vrouw naar de andere gaat en je alles in je opneemt. Dit type shot wordt ook wel het point-of-viewshot genoemd.
  • Belichting: Omdat de film in zwart-wit is opgenomen, heeft de belichting een vrij diffuus effect. Er zijn minder duidelijke grenzen tussen de verschillende kleuren, doordat bijvoorbeeld alle kleding grijs lijkt te zijn. Toch is er ook gebruik gemaakt van contrast. Dit is het beest duidelijk in de doucheruimte, waar alles donker is, maar er felle lichten aan het plafond hangen. Wanneer de paniek van de mensen wordt gefilmd, is er een groot contrast op de gezichten door de combinatie van het felle licht met de donkere ruimte.
  • Geluid: Het geluid speelt een belangrijke rol in deze scène. Dit begint al met het geluid van de knippende scharen aan het begin van de scène. Daarnaast speelt stemgeluid een belangrijke rol. Je hoort de leidinggevende vrouwen streng spreken, vaak wat gedempt op de achtergrond. Later in het fragment hoor je de vrouwen en kinderen in de douche schreeuwen en huilen. Al deze omschrijven geluiden zijn diëgetisch te noemen: ze behoren tot de wereld van het verhaal. Hierbij hoort ook bijvoorbeeld het tikken van schoenen en het geluid van het stromende water. Extra-diëgetisch is de muziek die op de achtergrond te horen is. Ik ben een leek op het gebied van muziek, maar ik gok dat het een muziekstuk met een viool is. De muziek trekt je door de scène, aangezien het sneller gaat wanneer de spanning oploopt en juist weer rustiger is tijdens andere fragmenten.
  • Montage: Er is in deze scène sprake van continuïteitsmontage: wat je ziet, zie je ook in de volgorde waarin dit daadwerkelijk gebeurd. Er is geen sprake van speciale overgangseffecten in deze scène: de overgangen zijn in die zin hard (cuts). Toch ben je je als kijker niet bewust van de overgangen. Er is in de scène één keer een fade-in overgang te zien, maar dit is niet zozeer een filmisch middel. In dit geval wordt het licht namelijk aangezet in de film, waardoor er een “natuurlijke” fade-in te zien in.

Ante-filmische analyse

17405698

Bron: Docstoc

Voordat ik begin aan dit onderdeel eerst een korte uitleg van het begrip ante-filmisch. Hans van Driel beschrijft dit als datgene “wat geënsceneerd is ten behoeve van de opname; de sporen van wat zich voor de registratieapparatuur heeft afgespeeld.” (van Driel, z.j.)

Ik vertel hier dan ook wat over de mise-en-scene en zaken zoals de kleding, haardracht, ruimte en het tijdstip. In deze scène spelen veel acteurs en figuranten: dit zijn allemaal vrouwen en een aantal kinderen. Er is qua kleding een onderscheid tussen de onderdanigen en de leidinggevenden. De vrouwen die de douche in moeten, hebben veel gelaagde kleding aan, in een stijl die waarschijnlijk gebruikelijk was tijdens de Tweede Wereldoorlog. De leidinggevenden hebben een hoofddoekje op en dragen een schort tijdens het knippen. De vrouw die het hardst schreeuwt heeft aan haar dienstuniform te zien een hogere functie dan de andere vrouwen. Zij draagt haar haar strak opgestoken achter op het hoofd. De vrouwen die de douche ingaan zijn net geknipt en van hun oorspronkelijke haardracht is dan ook niets meer over. De scène speelt zich af in twee ruimtes: de ruimte waarin de vrouwen geknipt worden en zich uitkleden en de doucheruimte. Het kan zijn dat dit in een studio is gespeeld, maar het is ook mogelijk dat dit (deels) echt in Auschwitz is opgenomen. De scène speelt overdag, want door de ramen schijnt fel zonlicht naar binnen.

Interpretatie
Tot slot mijn eigen interpretatie van het geheel dat ik hierboven heb omschreven. De gebeurtenissen in de film zijn, zoals iedereen wel weet, gebaseerd op ware gebeurtenissen. Ik sta dan ook niet blanco in deze scène: ik heb al mijn verwachtingen over hoe de scène zal eindigen. Alles wat ik zie en wat ik hoor, draagt hier aan bij. De muziek is somber, dan hectisch. De chaos en de angst is als kijker voelbaar, door het gebruik van de filmische middelen, maar ook omdat je weet wat er te gebeuren staat. Aan het einde van de scène is er een keerpunt: de chaos slaat om in opluchting. Dit komt voor de kijker als een verrassing. Ik ging er vanuit dat de vrouwen in de gaskamer gingen en niet daadwerkelijk moesten douchen. Dit kan ik op allerlei manieren interpreteren. Wil Spielberg wil me hier op de verkeerde been zetten? Daar is het misschien niet de meest geschikte film voor. Zit er een diepere betekenis achter? Het zou kunnen dat deze vrouwen die – voor mijn gevoel – op het nippertje aan de dood ontsnappen symbool staan voor de 1200 Joden die Schindler met zijn fabriek heeft gered van de concentratiekampen. Ik zelf denk dat deze tweede uitleg zich beter voor deze scène leent.

Bron: Auschwitz

Bron: Auschwitz

Conclusie
Het maken van deze paradigmatische analyse ging me een stuk beter af dan de semiotische analyse. Hoe dit komt? Misschien ligt het omschrijven van wat ik precies zie en hoor mij beter dan hier betekenissen aan koppelen. Ik had al eerder een soortgelijke analyse gemaakt en toevalligerwijs kwam ik bij het zoeken zelfs bij twee bronnen uit die zijn geschreven door mijn CKV-docente van de middelbare school. Door het maken van deze analyse bekijk je een film veel bewuster. Hans van Driel gaf in een van zijn colleges al aan dat iemand hem ooit vroeg of hij een film nog wel voor zijn plezier kon kijken. Ik denk dat dit wel degelijk kan, hoeveel filmanalyses je ook maakt. Ik merk namelijk dat je een film op verschillende manieren kunt bekijken: ter ontspanning of ter analyse. Doordat je een film op beide manieren kan bekijken, merk je pas hoe effectief filmische middelen kunnen zijn. Het lijkt mij dan ook goed om een film eerst ter ontspanning te kijken en deze hierna pas te gaan analyseren. Dit is ook mijn aanpak geweest en ik merk hierdoor bijvoorbeeld pas echt goed hoe naadloos montage kan zijn of hoe v

eel impact extra-diëgetische muziek kan hebben op het gevoel van de kijker.

Literatuur

Filmeducatie. (z.j.). Het filmanalyseplan. Opgeroepen op oktober 10, 2013, van Chasse: http://www.chasse.nl/media/downloads/plan-1.pdf

Driel, H. van (z.j.). Het verschijnsel ‘film’ en de semiotiek van C.S. Peirce. Opgeroepen op oktober 10, 2013, van Rijksuniversiteit Groningen: http://tijdschriften.filmarchief.ub.rug.nl/FILES/root/versus/1987/3-1987/versfiend/verschijnselfilm.pdf

Driel, H. van (2013, Oktober 7). College Beeldcultuur. Tilburg University, Noord-Brabant, Nederland.

Kamp, M.T. van de (2009). Filmanalyse – semiotisch model. Opgeroepen op oktober 10, 2013, van Kunstcontext: www.kunstcontext.com

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s